همين چند سطر پيش گفتيم آنها از پيروز شدن بر اسلام مايوس نشده بودند . آرى بار ديگر چشم خود باز كنيم ببينيم بسته شدن باب تشريع چه زمانى بوده ، آيا روز نزول سوره مائده كه سوره مورد بحث ما است و به پايان رسيدن روز عرفه سال نهم بوده ؟ كه روايات بسيارى وارد شده بر اينكه احكام و واجباتى بعد از آن روز نازل شد ، و آن قدر اين روايات بسيار است كه نمىتوان آنها را بى ارزش شمرد ، و شما خواننده مىتوانى اين روايات را در تفسير آيه صيف يعنى آيه كلاله در آخر سوره نساء و آيات ربا مطالعه كنيد . حتى از عمر بن خطاب روايت شده كه در يكى از خطبه هاى خود گفت : آخرين آيه قرآنى كه نازل شد آيه ربا بود ، و نيز گفت رسول خدا ( ص ) از دنيا رفت و آيه ربا را براى ما بيان نكرد ، بدين جهت از ربا هر مساله اى كه مورد شك شما واقع شد احتياط كنيد ، و تنها آن رفتارى را داشته باشيد كه يقين به حلال بودنش داشته باشيد ، ( تا آخر حديث ) و بخارى در صحيح از ابن عباس روايت كرده كه گفت : آخرين آيه اى كه بر رسول خدا ( ص ) نازل شد آيه ربا بود ، و از اين قبيل روايات بسيارى ديگر . و هيچ دانشمندى نمىتواند اين روايات را ضعيف بشمارد ، و آيه را بر آنها ترجيح دهد ، براى اينكه آيه شريفه صريح در مفاد خود نيست و حتى ظهور هم ندارد كه منظور از كلمه « اليوم » چه روزى است ، اين روايات است كه بايد آن را معين كند ، وقتى در باره آن روز احتمالهاى بسيار مىرود تعيين يك محتمل از ميان چند محتمل دليل مىخواهد ، و اين روايات كه دست كمى از صرف احتمال ندارد ، با فرضى كه سند هم نداشته باشند - و حال آنكه دارند - و نيز نمىتواند بگويد : مراد از اكمال دين خالص شدن خانه خدا از مشركين و كوچ كردن مشركين از مكه به بيرون شهر است ، تا مسلمانان داخل شوند ، و طورى حج كنند كه با مشركين مخلوط نشوند ، براى اينكه چنين وضعى در سال قبل از سال نزول سوره پيدا شد ، پس معناى تقييد كامل شدن دين به قيد امروز چيست ؟ علاوه بر اينكه به فرضى كه قبول كنيم كه مخلوط نشدن مسلمانان با مشركين اتمام نعمت باشد ، - كه خود محل حرف و بلكه خنده آور است ، بارى چگونه بپذيريم اين مخلوط نشدن اكمال دين نيز هست ، و چه معنايى مىتوان براى اين تعبير پيدا كرد ؟ - آيا مخلوط نشدن مسلمانان با مشركين اكمال دين مىتواند باشد ؟ با اينكه دين ربطى به مخلوط شدن و نشدن چند جور انسان ندارد ، دين عبارت است از مجموعه اى از عقائد و احكام كه اكمال آن را نمىتوان به عدد افراد متدينين به آن دانست ، و اما صاف شدن جو زندگى مسلمانان براى اجراى احكام اسلام ، و بر طرف شدن موانع و مزاحمات از عمل مسلمين به آن احكام نيز نمىتواند اكمال دين باشد ، علاوه بر اين پيدا شدن چنين جوى چه ارتباطى با نوميد